1 طرح 1 ، طرح 1 ، راه 1 طرح 1 1
![]()
عنکبوت (تارتنک یا کارتنک یا تاربافک جولاه یا جولاهی) جانور بی مهرهٔ شکارگری است که دارای بدنی دوبخشی و هشت پاست. عنکبوتها فاقد بخشهای جوندهٔ دهان و بالاند. آنها در راستهٔ عنکبوتها طبقهبندی میشوند که خود یکی از چند راستهٔ ردهٔ بزرگتر عنکبوتیان (تاربافان) است. ردهٔ تاربافان دربردارندهٔ گونههایی چون کژدم و کنه است. توانایی تنیدن تار ارثی است و عنکبوت اطلاعات مربوط به این توانایی را به شکل ماده وراثتی از والدین خود به ارث بردهاست. برخی گونههای عنکبوت بسیار سمی و خطرناک اند و زهرشان آن قدر قوی است که میتواند انسان را بکُشد. عنکبوت بیوه سیاه، عنکبوت تورقیفی سیدنی و... از گونههای خطرناک عنکبوت اند.
بیشتر عنکبوتها تار میتنند که معمولاً به صورت رشتهای پروتئینی از غدههای تارتنِ انتهای شکم آنها ترشح میشود. بسیاری از گونهها از تار برای شکار استفاده میکنند؛ به این صورت که توری یا پردهای میتنند که حشرات در آن به دام میافتند؛ ولی گونههای فراوانی هم هستند که آزاد شکار میکنند. از تار برای بالا رفتن از جایی، ایجاد دیوارهای هموار در لانههای زیرزمینی، ساختن ساک تخم، درپیچیدن صید، و نگهداری موقت اسپرم، و خیلی کارهای دیگر استفاده میشود.
تار عنکبوت از نخهای ابریشم مانند درست شده است. نخهایی که خودش ایجاد کرده و خودش ریسیده است و از آن نخها تار را بافته است. کارتونک (عنکبوت) تار را به شکل هندسی و محکم در میآورد و برای شکار مگس دام قرار میدهد. این تارها ابتدا به صورت مایع هستند و به شکل نخ نازکی از بدن عنکبوت خارج میشوند و سپس در تماس با هوا خشک شده و مانند نخ میشوند. قطر تار عنکبوت حدود یک دهم تار موی انسان است. این تارهای صاف و شفاف، بسیار نرم و سبک و در عین حال بسیار مقاوم هستند. حتی میتوان گفت تار عنکبوت از فولاد هم سختتر است. پروتئینی که عنکبوت را قادر میسازد خود را آویزان کند و همچنین به شکار طعمه کمک میکند، نظر دانشمندان را به خود جلب کرده است. مولکولهای این پـروتئین بسیار کشسان و قـوی هستند، تقریباً ۲۰ برابر از نایلون کشسانتر و ۹ برابر از فولاد در قطر مساوی قویتر است.
کارتونک، پلهایی نیز میسازد که به وسیله آن از جویها عبور میکند و از گودالهای ژرف میگذرد. پل کارتونک نخی است باریک که خودش آن را ریسیده است و به وسیله باد، دو سوی جوی یا گودال را به هم وصل میکند. آنگاه خود را با سرعتی عجیب روی آن میلغزاند تا از آن عبور کند. عنکبوت خندقهای زمینی و پناهگاههای محکم میسازد و برای آنها درهای محکمی قرار میدهد و وسائل گریز از خطر را در آنها آماده میکند.
عنکبوتها با حشرات و کرمها متفاوتند، بدنشان دو قسمتی است: پیشتنه و پستنه. تنها عنکبوتهای قاتل از این قاعده مستثنی هستند که سینهشان ظاهراً به دو قسمت مجزا تقسیم شده است، خانواده بندشکمان که گونهای کم و بسیار قدیمی هستند نیز استثنا میشوند، چون قسمت خارجی شکم ظاهر نیست. شکم و سینه توسط یک کمر باریک که به آن پایک یا حلقه پیشتناسلی گفته میشود به هم متصل است. این حلقه آخرین بخش سینه بهشمار میآید که در برخی گونههای عنکبوتها استحاله یافته است.
همه عنکبوتها ۸ پا دارند، اگر چه برخی گونههای شبه عنکبوت از پاهای جلویی برای تقلید استفاده میکنند که آنها در واقع جز عنکبوتها محسوب نمیشوند، چشمهایشان دارای عدسیهای مستقل و سریعتر از چشمهای مرکب است که برای مسافتیابی در شب یا روز بویژه برای عنکبوت های جهنده برای شکار مؤثر است. آنها شاخکها یا موهای جلوی دهانی دارند که در بلع غذا کمک میکند، در برخی گونهها در انتهای شاخکها اعضایی تکامل یافته که برای جفتگیری استفاده میشود، آنها در پاهایشان موهای حساسی دارند که برای ردیابی شکار یا تعیین موقعیت، مانند حسگرهای فوق پیشرفته عمل میکنند.
عنکبوتها معمولاً دارای ۸ چشم در چیدمانهای مختلفند، حقیقت این است که این چیدمان در گونههای مختلف متفاوت است، بیشترین گونه از سادهمادینهها دارای ۶ چشم هستند، اگرچه برخی مانند عنکبوتهای سیاه غرب هشتچشمی و برخی مانند و برخی مانند عنکبوت زرهپوش چهارچشمی (Tetrablemma) چهار چشمی هستند، گاهی یک زوج چشم از بقیه رشد یافته ترند، در برخی گونههای عنکبوتهای غاری هیچ چشمی وجود ندارد، چندین خانواده عنکبوتهای شکارگر مثل جهندهها یا عنکبوتهای گرگی بینایی بسیار عالی دارند، قدرت بینایی عنکبوتهای جهنده دیدن رنگها را برایش به ارمغان آورده است.
عنکبوتهای تارافکن دارای عدسیهای چشمی بزرگی هستند که به آنها حتی شب هنگام و با جمع آوری نوری اندک دید با کیفیت و وسیع داده است. به هر حال بیشتر عنکبوتها که لابلای گلها، شبکه تارها یا دیگر موقعیتهای ثابت برای شکار کمین میکنند، بینایی بسیار کمی دارند. در عوض آنها حساسیت فوق العادهای در برابر ارتعاشات دارند که به آنها در گرفتن شکار کمک میکند. حس کردن این ارتعاشات توسط حسگرهای قوی میتواند روی سطح آب یا خاک یا شبکه تاری آنها باشد. همچنین تغییرات فشار هوا که آن نیز در شکار جانوران دیگر مؤثر است.
عنکبوتها فقط در حالت آبکی میتوانند غذای خود را بخورند، به همین منظور آنها از نوعی ماده برای آبگون کردن بافتهای شکارشان استفاده میکنند. پیامد تزریق این ماده به بدن جانور قربانی آبکی شدن نسوج آن و درست شدن نوعی سوپ است که عنکبوت آنرا میمکد. موهای اطراف دهان به عنوان صافی ضد عبور قسمتهای جامد شکار عمل میکنند، قسمتهای غیر قابل مصرف و پوشش خالی بیرونی دور انداخته میشوند. خیلی از عنکبوتها شکارشان را برای مدت کوتاهی نگه میدارند، آنها بعد از تزریق زهر به بدن شکارشان آن را در نخ ابریشمی، داخی شبکه تارشان پیچیده و رها میکنند تا جانور آخرین تقلاهای زندگیاش را بکند و بعد از آنکه مرد، به سراغش میروند.
عنکبوتها توانایی هضم کردن بافتههای ابریشمی خویش را دارند، بنا بر این برخی عنکبوتها بعد از استفاده، آنها را میخورند! وقتی عنکبوت رشتهای را میسازد هنگام باز گشت آنرا به سرعت مصرف میکند. اندازه: عنکبوتها اندارهها متنوعی دارند، کوچکترین آنها مربوط به خانواده عنکبوتهای کوتوله با اندازهای کمتر از ۱ میلیمتر و بزرگترین و سنگینترین آنها به خانواده رطیلها با اندازهای بین ۹۰ الی ۲۵۰ میلیمتر تعلق دارد.
تار عنکبوت شبکهای از رشتههای پروتئینی است که توسط عنکبوتها تنیده میشود. این پروتئین سرشار از آمینو اسیدهای آلانین و گلیسین است. بیشتر رشتههای پلی پپتیدی سازندهٔ این پروتئین، به صورت صفحات بتا آرایش یافتهاند. این صفحات در زمینهای از رشتههای آمینو اسید به صورت صفحات آلفا جای گرفتهاند. مارپیچهای آلفا با بینظمی زیادی به هم پیچیدهاند و همین بینظمی باعث خاصیت کش سانی تار میشود. یکی از ویژگیهای جالب تار عنکبوت این است که مقدار زیادی نمک و مواد ضد باکتری و ضد قارچ دارد که در برابر حملهٔ باکتریها و قارچها از آن محافظت میکند.
عنکبوت از آب به عنوان حلال پروتئین ابریشم خود استفاده میکند. در عنکبوت مجرای تار ریسی وجود دارند. در بخش ابتدای هر مجرا، غدههای ترشحی وجود دارند که پروتئین سازندهٔ تار را ترشح میکنند. در این قسمت ملکولهای پروتئین در حلال آب غوطه ورند و حالت بلور مایع دارند. در بخش دوم مجرا، پمپهای پروتون، فعالانه یونهای H+ را به درون مجرا ترشح و آن جارا اسیدی میکنند در این محیط، از خاصیت آب دوستی بلور مایع کاسته میشود. در نتیجه، ملکولهای آب از ابریشم تار جدا و به کمک پمپ Na+/K+ATPase از مجرا برداشته میشوند. مجرای تارریسی در انتهای خود باریک تر میشود. در نتیجهٔ نیرویی که از عقب و دیوارهٔ مجرا به بلور مایع وارد میشود، این بلور شکل رشته مانندی به خود میگیرد و با برداشت ملکولهای آب حالت جامد تری پیدا میکنند. بخش بعدی مجرا نقش مرکز کنترل کیفیت را دارد و در صورتی که پیوستگی تار مشکل داشته باشد، آن را بر طرف میکند. بخش انتهایی مجرا، محل خروج تار ریسیده شدهاست. چون در این بخش، تار حالت جامد تری به خود میگیرد، غدههای ویژهای مواد لغزنده کنندهای را به سطح داخلی مجراترشح میکنند تا خروج تار تسهیل شود.
عنکبوت ها تارهای خود را در سرعت های مختلف و متفاوتی می بافند. هیچ ۲ تار عنکبوتی را نمی توان یافت که شبیه به هم باشد. هر عنکبوت بطور متوسط حدود یک ساعت برای بافتن استادانه یک تار در اندازه متوسط بدون هیچ کوششی وقت می گذارد. این زمان با بزرگ بودن تار افزایش می یابد. عنکبوت تار خود را دایره شکل حول یک محور می بافد و خطوطی را در بین آن ها ایجاد می کند. بافتن شبکه ای تار به قصد گرفتن حشرات و تغذیه از آن هاست. عنکبوت با این کار منطقه وسیعی را می تواند در تصرف خود در بیاورد که بعد از هر بار تخریب یا صدمه دیدن تارها آنها را بلافاصله ترمیم میکنند.همچنین عنکبوتها معمولاً شب زی بوده اما برای سرکشی به تورها و طعمه های خود روزها هم از مخفیگاه خود خارج میشوند.
تار عنکبوت مقاومت بالایی دارد و درعین حال بسیار سبک و انعطافپذیر است از این رو برخی آن را فولاد زنده نامیدهاند. این فولاد آن قدر محکم است که میتوان از آن توری ساخت؛ و با آن یک بوئینگ ۷۴۷ را متوقف کرد و در عین حال، آن قدر سبک و انعطافپذیر است که میتوان از آن لباس تهیه کرد. بنابر این، کاربردهای آن در پزشکی و صنعت زیاد است.
به دلیل محکمی و در عین حال انعطافپذیری، میتوان از آن برای تهیهٔ نخ جراحی، زردپی و رباط مصنوعی و دستکشهای جراحی بهره برد. تار عنکبوت نقش ضد عفونی کننده و پانسمانی نیز دارد. زیرا عنکبوت برای حفاظت تار پروتئینی خود در برابر باکتری و قارچها، تارش را به مواد ضد باکتری و ضد قارچ آغشته میکند. از این رو میتوان از آن برای پانسمان زخم استفاده کرد.
خلق مواد برتر با تقلید از عنکبوت
پژوهشگران دانشگاه کالیفرنیا در لس آنجلس (UCLA) براین باورند که با مطالعه توانمندی عنکبوتها در تنیدن تار میتوان به راز تولید مواد قوی تر و بهتر پی برد. بنابراظهار نظر توماس هان، استاد دانشگاه مکانیک و هوا فضا دانشگاه کالیفرنیا و فرانک کو استاد دانشگاه در کسل، مهندسان میتوانند با تقلید از قدرت عنکبوت در تنیدن تار، فرایند طراحی مواد را بهبود بخشند. به این ترتیب آنها میتوانند کارایی محصولات گوناگونی را از راکت تنیس گرفته تا بمب افکن استلیث بهبود بخشند. آزمایشهای انجام شده توسط پروفسور کو نشان میدهند که تار عنکبوت در برابر تغییر خواص، فوقالعاده مقاوم است و میتوان آن را در هوا یا زیر آب تنید.
الیاف تار عنکبوت و ظرافت آن – قطری در حدود ۰۲/۰ میکرون – برتریهای فراوانی دارند. ویژگیهای ذاتی تارعنکبوت برای مهندسان که در حال طراحی مواد برای مشتریان و بازار صنعتی هستند، بسیار جذاب است. پروفسور هان میگوید: «به طور معمول میتوان موادی فوقالعاده قوی ساخت ولی با این کار چقرمگی کاهش مییابد. هم چنین میتوان موادی با چقرمگی فوقالعاده بالا ساخت ولی استحکام کاهش خواهد یافت. ترکیب این دو ویژگی همان گونه که در تار عنکبوت مشاهده میشود، هدف ماست .»
پروفسور کوکه سال هاست عمر خود را صرف مطالعه الیاف عنکبوت کردهاست، در ژانویه ۲۰۰۲ به دوست و همکار قدیمی خود پروفسور هان در UCLA پیوست تا چند پروژه پژوهشی را رهبری کند. این پروژهها تحت تأثیر ویژگیهای چشمگیر تار عنکبوت تعریف شدهاند.
به عنوان مثال پروفسور هان، یک پلیمر را که با ذرات نانو متری تهیه شده توسط پروفسور ریچارد کانر در دانشکده شیمی دانشگاه کالیفرنیا تقویت میکند تا بتواند یک نانو کامپوزیت قوی تر با کارایی بهتر بسازد. پروفسور هان با یک پلیمر پایه (شبیه به ماده بیولوژیکی است که عنکبوت برای تنیدن تارش استفاده میکند) آغاز کرده و ذرات نانو متری با ویژگیهای مشخص را به آن میافزاید تا کامپوزیتهایی با کاراییهای گوناگون بسازد. پروفسور کو میگوید: «یک عنکبوت قدرت فوقالعادهای در تغییر ویژگیهای تارش برای کارهای گوناگون دارد. این همان چیزی است که ما به دنبال آن هستیم .»
پروفسور هان توانست با افزودن نانو صفحات گرافیتی، مادهای با خواص الکترو مغناطیسی بهتر از جمله رسانایی بالا تهیه کند. این ویژگی در ساخت هواپیما بسیار مهم است. پروفسور هان میگوید: «دیگر نباید نگران امواج الکترو مغناطیس و بارهای الکترو استاتیک که با عملکرد اجزای الکترونیکی تداخل میکنند باشید .» او میافزاید: «اگر رعد و برق به بال هواپیما که با مواد ضعیف ساخته شدهاست برخورد کند یک سوراخ بزرگ در آن ایجاد میکند .» قابلیت افزایش کارایی یک کامپوزیت صنایع گوناگون را بهرهمند میسازد. پروفسور هان که مدت سی سال است با نیروی دریایی و نیروی هوایی آمریکا کار میکند، اشاره میکند که محرکی قوی برای به کارگیری مواد با کارایی بالا در صنایع هوا فضا وجود دارد. کاربردهای فضایی، ماهوارهها و هواپیماهای استیلث همگی به دقت بالا، کنترل حرارت، کنترل سفتی، پایداری و جذب رادار نیاز دارند .»
اگرچه بکارگیری ذرات میکرونی در طراحی مواد مدتهای زیادی است معمول است، پروفسور هان ذرات نانو متری را برای افزایش کارایی مواد به کار گرفتهاست. او میگوید: «هنگام به کارگیری ذرات با اندازه میکرونی استحکام کاهش مییابد، در حالی که با استفاده از ذرات نانومتری، کاراییهایی هم چون ویژگیهای الکترو مغناطیسی ماده افزایش مییابند، بدون این که استحکام آن دچار کاستی شود .»
پروفسور کو میگوید: «فناوری نانو به ما اجازه میدهد به آن چیزی که تأثیر کوانتومی نامیده میشود، دست یابیم .» این تأثیر کوانتومی است که علت افزایش کارایی به صورت فزاینده، سریع تر شدن واکنشهای شیمیایی و حرکت الکترونها و هدایت بهتر حرارت را توضیح میدهد. در مقیاس نانو، به علت ریز بودن مواد و چسبندگی اتمها ماده قوی تر میشود.
در حالی که پروفسور هان آزمایشهایی برای افزایش کارایی نانو کامپوزیتها انجام میدهد، پروفسور کو روی الیاف و نانو کامپوزیتهای به شکل الیاف کار میکند. پروفسور کو معتقد است یک وجه مهم تارعنکبوت، شکل رشتهای آن است. در حالی که یک عنکبوت قادر است دستهای از تارهای خود را بدون هیچ کوشش قابل ملاحظهای تولید کند، انسان باید فرایندهایی همانند ریسندگی الکترواستاتیک یا الکترو ریسندگی را برای تولید الیاف در مقیاس نانو به کار گیرد.
فرایند الکترو ریسندگی، قابلیت ساخت الیافی با قطر کمتر از ۱۰۰ نانو متر، ۱۰۰۰ برابر نازک تر از موی انسان را داراست. برای ریسندگی یک پلیمر مایع با دستگاهی شبیه به سوزن روی یک صفحه متصل به زمین، از بار الکتریکی استفاده میشود. این الیاف فوقالعاده ظریف دارای خلل و فرج بسیاری بوده و سطح ویژه بالایی دارند، از نظر تجاری و علمی نانو الیاف به شدت مورد توجه قرار گرفتهاند.
به گفته پروفسور کو یکی از برتریهای شکل رشتهای، قابلیت فرم دهی آن به شکل دلخواه است. یک ورق صلب را نمیتوان به هر شکلی در آورد، در حالی که الیاف را میتوان به شکلهای هندسی گوناگون شکل دهی کرد.
به دلایل مشابه، پروفسور هان از ذرات نانو متری برای افزایش ویژگیهای یک پلیمر استفاده میکند. پروفسور کو میگوید: «نانو الیاف به جهات مختلف از الیاف میکرونی بهترند. نانو الیاف سطح بیشتری برای کارکردن دارند. هنگامی که شما مادهای با قطر بسیار کم در اختیار دارید، سطح زیادی برای واکنش شیمیایی در اختیار دارید. یعنی وقتی ضخامت بسیار کم باشد، با مقدار ماده مساوی، قابلیت واکنش ماده با دیگر مواد بهتر است .»
کاربردهای بالقوه مواد ساخته شده با نانو ذرات، طیف وسیع و شناخته شدهای دارند. این کاربردها عبارتند از کامپیوترهای همراه، مخازن ذخیره انرژی هیدروژنی و دارو رسانی. حوزه الکتریک نیز تحت تأثیر نانو ذرات قرار گرفتهاست. سیمها و لوازم الکترونیک کوچکتر شدهاند ولی به لحاظ قدرت و سرعت رشد یافتهاند. سازندگان لوازم صنعتی نیز فناوری نانو را برای ساخت لوازم ورزشی از جمله راکت تنیس به کار میگیرند.
پروفسور کو میگوید: «ممکن است عنکبوتها هنوز پاسخهای بیشتری برای مهندسان در زمینه ساخت مواد برتر و محصولات بهتر داشته باشند .» پروفسور کو، تار عنکبوت را یکی از جذاب ترین مواد موجود در طبیعت میداند. به گفته او میتوان از عنکبوتها نکات بیشتری را فرا گرفت و هنوز رازهایی برای حل باقیماندهاست.
[ 2017/12/18 ] [ 12:0 ] [ شرکت سرزمین سبز بند پایان 09306131008 ]
برچسب:
نویسنده: پندار رحمانی